Soft ground etching

6 October 2010 § Leave a comment

Een veer in vernis mou. Door grafisch atelier Nimart

In het Nederlands wordt deze illustratietechniek vernis mou genoemd, ook wel zachte vernisgravure. In het Duits noemt men deze techniek Weicher Grund.

In het jaar 1620 vond Dietrich Meyer de vernis mou uit. Deze illustratietechniek behoort tot de chemisch-manuele diepdruktechnieken. Er wordt op een metalen plaat (vaak koper) een dun, warm laagje zachte etsgrond/vernis uitgerold. De plaat moet ontvet en schoon zijn. De zachte etsgrond kan zelf gemaakt worden door bijenwas, terpentine, vaseline, gesmolten schapenvet of dikke smeerolie samen te smelten met een normale etsgrond (die uit was bestaat), hars en een kleurstof (butimen). Een plaat die al ooit gebruikt is voor etsen, kan bedekt worden met harde etsgrond (om de lijnen op te vullen) en vervolgens met zachte etsgrond zodat er nogmaals mee geëtst kan worden.
Op de plaat met de zachte etsgrond wordt vervolgens niet te dik papier gelegd. Door rechtstreeks op het papier te tekenen met een potlood, ontstaat er een tekening in het zachte vernis. Men kan ook een bestaande tekening overtrekken met een naald. Het papier wordt zo in het zachte vernis gedrukt en het vernis kleeft daar aan het papier vast. Als men het papier verwijdert, trekt men het vernis er af op de plaatsen waar getekend is. Daar komt het metaal bloot te liggen. In rafelige lijnen is de tekening nu te zien op de plaat. Ook de structuur van het gebruikte papier is te zien. De lijnen zijn iets zachter en breder uitlopend dan de getekende potloodlijnen en zijn ook goed te onderscheiden van normale etslijnen. De precieze structuur is echter afhankelijk van het gebruikte materiaal (zowel potlood als papier) en van de kracht tijdens het tekenen.
De etsplaat kan nu met zuren geëtst worden. De intensiteit van de lijn kan bepaald worden door de tijd dat de plaat in het zuur ligt. Bij etsen wordt meestal gebruikgemaakt van salpeterzuur. Bij vernis mou is dat niet het geval. Men etst met chloorijzer (men gebruikt een verzadigde oplossing met water) of Dutch bath (een mengsel van zoutzuur en kaliumchloraat of natriumchloraat in water). Chloorijzer en Dutch bath etsen beide langzaam en regelmatig, waardoor het etsproces goed te beheersen is. Na het etsen, kan worden afgedrukt. De prent die van de druk komt, lijkt op een krijt- of potloodtekening. Om de potloodschets nog dichter te benaderen wordt vernis mou ook wel in donkergrijs afgedrukt. Ook kan vernis mou gebruikt worden als kleurenreproductiemethode. Vernis mou vervangt daarmee de crayonmanier.

Uitvinding
Vernis mou werd, zoals eerder gezegd, uitgevonden in 1620. Na de uitvinding verschenen er af en toe etsen die gemaakt werden met een nog zachtere grond, maar deze bleken niet goed genoeg te zijn. In de zeventiende eeuw was de techniek dus al bekend, maar de werkwijze kwam pas echt in gebruik na 1750. Men gaat vernis mou dan gebruiken als reproductiemethode voor potloot- en krijttekeningen en aquatints. Al snel gebruikte kunstenaars het ook om originele kunstwerken te maken. Vanaf 1820 wordt vernis mou verdrongen door de lithografie (voornamelijk door de krijtlitho), wat een makkelijkere reproductiemethode blijkt te zijn voor potlood- en krijttekeningen. Midden twintigste eeuw maakt vernis mou een enorme comeback. Dit kwam, omdat toentertijd ontdekt werd dat in de zachte ondergrond allerlei objecten (zoals papier, bladeren enz.) gedrukt kunnen worden. De textuur van de objecten bleek dan erg goed zichtbaar.

Verwante technieken
Vernis mou is verwant aan etsen en andere illustratietechnieken die gebruikmaken van etsbadjes (zoals de crayonmanier). Zoals eerder gezegd waren er vlak na de uitvinding van vernis mou vergelijkbare technieken in nog zachtere grond beschikbaar. Deze werkten echter meestal niet goed. Er verschenen na de uitvinding echter ook vergelijkbare werkwijzen die wel nauwkeurige reproducties opleverden. Deze werkten niet met zachte etsgrond, maar het zijn toch vergelijkbare werkwijzen omdat de beeldvorming wel plaats vond door het selectief weg laten vallen van delen etsgrond zoals dat ook bij vernis mou het geval is. Cornelis Ploos van Amstel (1726 – 1798) is zeer bekend geworden met zijn facsimilés van krijttekeningen. Hij maakte gebruik van een procedé dat vergelijkbaar is met vernis mou (zoals hierboven uitgelegd). Hij kopieerde zijn tekening op calqueerpapier (een goed lichtdoorlatende papiersoort). Vervolgens werd het calqueerpapier met een vel papier door de etspers gedraaid waardoor de tekening in spiegelbeeld op het papier kwam te staan. Dat papier werd daarna aan de achterkant ingesmeerd met gom en bestrooid met fijn hard poeder (bv. kopervijlsel). Het papier werd op de koperplaat gelegd (deze koperplaat was voorzien van een harde etsgrond) en met een houten stift doorgedrukt. Hoe harder men drukte hoe donkerder de lijnen werden. Nog een dergelijk procedé is waarschijnlijk uitgevonden door Gilles Demarteau. Hij strooide fijne wijnsteenzuurkristallen op de nog zachte etsgrond. Dan legde hij een papier met een tekening op de etsgrond en trok de tekening over met een stompe stift. De korrels werden zo in de etsgrond gedrukt en werden er later ingesmolten. Zo ontstonden vele putjes in de plaat.

Door: Jente Snellen

Literatuur
Daems, G & B. Overlaet-Michiels. ‘Beschrijving van de grafische technieken’. In:  Tentoonstelling Van plaat tot prent. Grafiek uit stedelijk bezit, technisch benaderd. Catalogus. Antwerpen: 1982.

Gascoigne, Bamber. How to identify prints. A complete guide tot manual and mechanical processes from woodcut to inkjet. High Holborn: Thames & Hudson 1986.

Laurentius, Th. Oude prenten. Een handleiding voor verzamelaars. Gent: De Tijdstroom 1987.

Linden, Fons van der. Grafische technieken. De Bilt: Cantecleer 1970, p. 143 – 146.

Poortenaar, Jan. Etskunst. Techniek en geschiedenis. Antwerpen: De Sikkel 1930.

Winter, Roland de. Illustratietechnieken. Traditionele grafische technieken en hun toepassingen in de boekdrukkunst. Antwerpen: Museum Plantin-Moretus/Prentenkabinet 2004.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

What’s this?

You are currently reading Soft ground etching at PRINTING ILLUSTRATED.

meta

%d bloggers like this: