Chromolithography

18 October 2010 § Leave a comment

Nederlands: Chromolithografie
Engels: Chromolithography
Duits: Chromolithographie
Frans: Chromolithographie

Chromolithografie is de verzamelterm voor de verschillende technieken waarmee het mogelijk is lithografieën in kleur te drukken.
            In de jaren tien en twintig van de negentiende eeuw werd al geëxperimenteerd met het drukken van lithografieën in kleur. Vanaf 1840 werd de techniek steeds vaker toegepast voor illustraties. Verschillende methoden werden hiervoor gebruikt, die worden samengevat onder de naam chromolithografie. De term behelst dus verschillende technieken van kleurenlithografie, maar wordt over het algemeen alleen gebruikt voor de ‘commerciële’ lithografie, waarbij lithografische kleurendrukken die als kunstobjecten zijn vervaardigd buiten beschouwing worden gelaten.
            Om een kleurenlithografie te krijgen zijn verschillende drukgangen nodig. Per keer kan namelijk maar één kleur op de steen worden aangebracht, wel in alle verschillende gradaties van die kleur (van heel licht tot heel donker. Voor elke chromolithografie moet eerst een contoursteen worden gemaakt. Dit is een steen waarop het in kleuren weer te geven voorbeeld of alleen in dunne lijnen (contouren) of met aanduidingen van schaduwen getekend is. Deze contour wordt zoveel keer op steen overgebracht als er kleuren nodig zijn.
            De uitvinder van de lithografie, Aloys Senefelder, experimenteerde al vroeg in de negentiende eeuw zelf met het drukken in kleur. Hij was niet de enige die dit deed, ook in Duitsland, Frankrijk en Engeland werd volop geëxperimenteerd met het drukken van lithografieën in kleur. Een duidelijke uitvinder van de techniek is dan ook niet aan te wijzen. Een belangrijke naam in de vroege periode van de chromolithografie is de Fransman Godefroy Engelmann (1799-1839). Hij startte zijn experimenten pas in de jaren ’30 van de negentiende eeuw, toen er in onder andere Duitsland al lithografieën in kleur werden gedrukt. Engelmann was echter degene die in Frankrijk in 1836 het patent op het in kleur drukken van lithografieën verkreeg, toen hij zijn eigen techniek genoeg geperfectioneerd had. Hierbij gaf hij de techniek de huidige benaming van chromolithogafie. Daarnaast was Engelmann verantwoordelijk voor een belangrijke vinding bij het drukken van lithografieën in kleur. Omdat een illustratie in verschillende drukgangen gedrukt moest worden, was het belangrijk dat elke nieuwe tekening met een bepaalde kleur telkens op de juiste plaats (‘sluitend’ of ‘in register’) op het papier werd gedrukt. Engelmann was de eerste die hiervoor paspinnen gebruikte. In iedere steen werden op twee tegenovergelegen plaatsen (vaak de hoeken van het beeld) putjes aangebracht. Voor de eerste drukgang werden in het op de steen gelegde papier op de plaats van de putjes gaatjes geprikt. Hiervoor werden de paspinnen gebruikt. Bij de daaropvolgende drukgangen kon het papier op de juiste plaats op de steen gelegd worden door gebruik te maken van de gemaakte gaatjes en de paspinnen. In veel vroege kleurenlitho’s zijn deze pasgaatjes ook nog te zien. Later werden ze vervangen door zogenaamde sluit- of paskruisen.
            De eerste belangrijke lithografieën waar kleur in werd gebruik zijn waarschijnlijk de reproducties van de illustraties die door Albrecht Dürer in 1515 getekend zijn in de marges van een gebedenboek wat bewaard werd in München en ooit aan keizer Maximilian I toebehoorde (Albrecht Dürer’s Christlich-Mythologische Handzeichnungen). Wellicht zijn deze illustraties zelfs gemaakt onder toezicht van Senefelder. 
            Chromolithografie was vooral populair in de tweede helft van de negentiende eeuw. Het werd toen niet alleen in boeken gebruikt, maar ook vaak voor etiketten en wandversieringen.
            De techniek is verwant aan de gewone lithografie en uiteraard aan specifieke technieken om lithografieën in kleur te drukken zoals de kleurenlitho, de tintlitho en de oleografie.

Literatuur:

Primair

Senefelder, Alois. Vollständiges Lehrbuch der Steindruckerey. Wien: Karl Gerold , 1818.

Secundair

Audsley, George Ashdown. The art of chromolithography: popularly explained and illustrated by forty-four plates showing separate impressions of all the stones employed, and all the progressive printings in combination, from the first colour to the finished picture. London : S. Low, Marston, Searle & Rivington , 1883.

Bouwens, Marion. ‘De kleurenlithografie.’ In: De techniek van de Nederlandse boekillustratie in de 19e eeuw. Amstelveen: Koninklijk Verbond van Grafische Ondernemingen 1995, p. 67-76.

Burch, R.M.  Colour printing and colour printers. Londen: Sir Isaac Pitman and sons 1910.

Hesse, Friedrich. Die Chromolithographie, mit besonderer Berücksichtigung der modernen, auf photographischer Grundlage beruhenden Verfahren un der Technik des Aluminiumdrucks. Zweite, gänzlich umgearbeitete und vermehtre Auflage. Halle: Wilhelm Knapp 1906.

Simon Moulijn: De lithografische prentkunst (1918). Amsterdam: Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur 1918.

Trompetter, H. Handleiding voor de Chromo-Lithografie. Amsterdam: Amsterdamsche Grafische School 1924.

Angela Stout

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

What’s this?

You are currently reading Chromolithography at PRINTING ILLUSTRATED.

meta

%d bloggers like this: