Crayon manner

3 November 2010 § Leave a comment

 

Beeld van een jong meisje door Gilles Demarteau. ´Farbstich in Crayonmanier´ naar François-André Vincent

In het Nederlands heet deze illustratietechniek de crayonmanier, ook wel potlood- of pastelmanier. In het Frans heet de techniek manière crayon en in het Duits Crayonmanier.

De crayonmanier valt onder de manuele diepdruktechnieken. Het is een etsprocedé en werd speciaal ontwikkeld in de 18e eeuw om facsimilés van krijttekening na te maken. Als men een krijtlijn onder een loep bekijkt, blijkt deze te bestaan uit een aantal stippen. Krijt dringt namelijk niet in papier, zoals vloeibare inkt dat doet. Bij de crayonmanier bestaat de lijn die ontstaat uit het grafische procedé (de lijn die uiteindelijk te zien is op de afdruk dus) ook uit een reeks stippen. Daarom is het dus een ideale manier om krijttekeningen na te maken. Naast voornamelijk krijttekeningen werden ook pastelwerken en olieverfwerken nagemaakt met de crayonmanier.
             Om het krijteffect zo dicht mogelijk te benaderen, worden er (vaak) verschillende methoden gebruikt. Ten eerste wordt vaak de roulettemethode gebruikt. Een gepolijste koperen plaat wordt voorzien van een laagje harde etsgrond (maar het kan ook op een niet-geprepareerde plaat zoals bij de droge naaldtechniek). De tekening wordt overgebracht met een roulette door elke lijn van de tekening na te rollen. Een roulette is een rolletje met uitstekende puntjes en bestaat in allerlei vormen en breedtes. Door het narollen doorzeeft de roulette de etsgrond en komen er puntjes koperen plaat bloot te liggen Naar gelang de grootte van de roulettes ontstaat een ander raster: grover (pastel) en fijner (crayon). Als de tekening is nagerold met de roulette(s), kan men in zuur gaan etsen. Van de ets kan een afdruk gemaakt worden en als men deze afdruk goed bekijkt, ziet men lijnen die uit putjes bestaan. Deze lijnen worden ook wel quasi-krijtlijnen genoemd. Het resultaat lijkt dus erg op de nagemaakte krijttekening, waardoor het lastig is het verschil te zien tussen een krijttekening en een crayonets.
            Een ander instrument dat gebruikt kan worden (vaak naast de roulette) is een punteerinstrument. De tekening wordt hier weer overgebracht op een koperen plaat met etsgrond. De tekening wordt dus overgebracht door middel van punteerinstrumenten. Dit zijn instrumenten die een puntige, gekorrelde of knoestige zijde hebben. Het geeft een ruwe, ononderbroken lijn. Een voorbeeld van een punteerinstrument is een mattoir. Deze methode binnen de crayonmanier lijkt erg op de ponsgravure. Nog een ander gebruikt instrument is de moulette. Dit is een soort draaibare pen die aan beide kanten een ruwe zijde heeft. Het wordt ook voortbewogen als zijnde een pen of penseel.
            De crayonmanier kan in kleur of zwart-wit worden toegepast. Het is echter vaker in kleur gebruikt als reproductie van krijttekeningen, pastelwerken of zelfs olieverf.

Uitvinding     
De waarschijnlijke uitvinder van de crayonmanier was J.B. Obernetter uit München. Al worden Pond en Knapton uit Engeland ook als uitvinders genoemd, omdat zij in 1735 als eerste gebruik zouden hebben gemaakt van roulettes om facismilés te maken van krijttekeningen. Als snel ging men in Frankrijk ook gebruikmaken van de crayonmanier (er wordt ook wel gezegd dat de crayonmanier werd heruitgevonden in 1757 door Jean-Charles Francois). De crayonmanier werd pas echt populair gemaakt in Frankrijk door Gilles Demarteau en Louis-Marin Bonnet.
            De crayonmanier is, zoals gezegd, speciaal ontwikkeld voor het maken van facsimilés van krijttekeningen. In de 18e eeuw was er een soort van ‘mode’ om facsimilés te maken en er werd dan ook veel geëxperimenteerd. Louis Bernard Coclers (1740 – 1817) ontwikkelde in Leiden de zandmanier. Hij gebruikte fijn zand, strooide dit over een plaat en brandde het vast. Hij legde een papier op de plaat en trok de daarop staande tekening over. De zandkorrels drukten zo door de etsgrond. Daarna kon het etsen beginnen.

            Cornelis Ploos van Amstel (1726 – 1798) is zeer bekend geworden met zijn facsimilés van krijttekeningen. Hij kopieerde zijn tekening op een calque. Vervolgens werd de calque met een vel papier door de etspers gedraaid waardoor de tekening in spiegelbeeld op het papier kwam te staan. Dat papier werd daarna aan de achterkant ingesmeerd met gom en bestrooid met fijn hard poeder (bv. kopervijlsel). Het papier werd op de koperplaat gelegd (deze koperplaat was voorzien van een harde etsgrond) en met een houten stift doorgedrukt. Hoe harder men drukte, hoe donkerder de lijnen werden.

Verwante technieken
De bovengenoemde zandmanier en calqueermanier zijn verwante technieken van de crayonmanier. Ook is de crayonmanier te koppelen aan de drogenaaldtechniek en het etsen.
Verder lijkt de crayonmanier veel op de vernis mou. Het werd dan ook uiteindelijk door de vernis mou verdrongen. Twee andere verwante technieken zijn de pons- en de stippelgravure.

Literatuur
Albert, August. Technischer Führer durch die Reproduktions-Verfahren und deren Bezeichnungen. Halle a. S.: Verlag von Wilhelm Knapp 1908.

Clayton, Timothy. The English print 1688 – 1802. New Haven: Yale University Press 1997.

Daems, G & B. Overlaet-Michiels. ‘Beschrijving van de grafische technieken’. In:  Tentoonstelling Van plaat tot prent. Grafiek uit stedelijk bezit, technisch benaderd. Catalogus. Antwerpen: 1982.

Gascoigne, Bamber. How to identify prints. A complete guide tot manual and mechanical processes from woodcut to inkjet. High Holborn: Thames & Hudson 1986.

Laurentius, Th. Oude prenten. Een handleiding voor verzamelaars. Gent: De Tijdstroom 1987.

Poortenaar, Jan. Etskunst. Techniek en geschiedenis. Antwerpen: De Sikkel 1930.

Winter, Roland de. Illustratietechnieken. Traditionele grafische technieken en hun toepassingen in de boekdrukkunst. Antwerpen: Museum Plantin-Moretus/Prentenkabinet 2004.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

What’s this?

You are currently reading Crayon manner at PRINTING ILLUSTRATED.

meta

%d bloggers like this: