Lijncliché

17 November 2010 § Leave a comment

 
 Lijncliché behoort tot de machinale hoogdruktechnieken. Wordt een zwart-witte pentekening geclicheerd, dan spreekt men van een lijncliché. De techniek wordt vooral gebruikt voor boekverluchting.

De Dietsche Taveerne te Utrecht. utrechtsarchief.nl

            Er wordt een tekening gemaakt die geen schakeringen mag bevatten. Men tekent met pen of penseel en Oost-Indische inkt, het liefst op helder wit papier. De lijnen moeten intensief zwart zijn. Van het model in zwart-wit (dus zonder grijstinten) wordt een negatieve fotografische opname gemaakt op glas of film. Vroeger moest men de negatief zelf maken door een glasplaat te overgieten met een lichtgevoelige vloeistof. Tegenwoordige bestaan er lichtgevoelige films. Echter met deze films is het negatief gespiegeld en voor de werkwijze is een niet-gespiegelde negatief nodig. Logischerwijs wordt de opname dus gespiegeld gemaakt. Dat spiegelen gebeurde vroeger met een prisma, tegenwoordig gebeurt dat met een spiegel. Bij gebruik van een film wordt de originele tekening op een verticaal staand bord vastgemaakt dat voor de camera staat. Met booglampen wordt dan gefotografeerd. De hoofdzaak is dat men een scherpe opname verkrijgt die niet te veel aan preciesheid verliest. Door een extreem harde fotografische film te gebruiken met ‘steile gradatie’ komt het model zonder tonen in zwart op een transparante ondergrond over. Deze opname heet het lijnnegatief.
            Dan wordt een vetvrije metalen plaat (van zink, koper of magnesiumlegeringen) voorzien van een dunne, egale laag lichtgevoelig materiaal. Dit wordt gedroogd. Dan wordt het lijnnegatief met de beeldzijde op het geprepareerde metaal gelegd. Vervolgens wordt de plaat belicht met kunstlicht en dat licht gaat door het negatief heen. Het lichtgevoelige materiaal krijgt door het licht dat door het negatief heen gaat een blijvende hardheid. Op de plaatsen waar het negatief zwart is en het licht dus niet door kan dringen, zal de lichtgevoelige laag niet hard worden (en oplosbaar blijven in water). Waar het negatief wit is, zal de laag dus wel hard worden en onoplosbaar in water. Dan wordt de plaat met inkt bedekt en in het water gelegd zodat de niet-belichte delen oplossen en met watten verwijderd kunnen worden. Hetgeen dat overblijft, geeft het te reproduceren beeld weer op de metalen plaat. Dit noemt men de metaalkopie. Hier kan men echter nog niet mee afdrukken.
            Vervolgens wordt de metaalkopie met hars- of asfaltpoeder bedekt. Het poeder hecht zich aan de vette inktlaag. Het overige poeder wordt weggeblazen. Voor men met etsen kan beginnen, wordt de plaat verwarmd. Het poeder smelt daardoor en vormt een zuurbestendige laag op het beeld. Ook de achterkant van de plaat wordt zuurbestendig gemaakt door vernis of asfaltlak. Dan kan men beginnen met etsen.
            De eerste etsing  is kort en wordt ook wel ‘aanetsen’ genoemd. Een plaat van zink etst men in een badje van salpeterzuur en een koperen plaat in ijzerchloride. Daarna wordt de plaat schoongemaakt met terpentine of benzine. Na het aanetsen zijn randen ontstaan aan de zijden van de lijnen. Om deze ook te beschermen tegen het zuur van het etsen, wordt de plaat opnieuw ingerold met inkt, bedekt met poeder en verwarmd. Daarna wordt er opnieuw geëtst. Er wordt dus telkens in etappes geëtst en men herhaalt dit vijf of zes keer. Na elke etsing worden de randen om het beeld steeds hoger (de randen worden immers steeds beschermd tegen het zuur). Als er grote stukken zijn die wit moeten blijven, kan men gebruikmaken van de frais (een boormachine) die vlug het metaal kan uitdiepen. Als de etsing diep genoeg is, wordt de plaat nog eenmaal ingerold met inkt en bedekt met poeder om de brede rand weg te bijten tot een glooiende rand. De vlakke tekening is dus veranderd in een reliëf en het lijncliché is nu klaar. Er is dus een gespiegelde drukvorm voor hoogdruk ontstaan en daarmee kan afgedrukt worden.
            Interessant is dat een lijncliché van enkele millimeters dik op dezelfde hoogte (d.w.z. 2 à 2,5 mm.) gemaakt kan worden als drukletters. Vroeger werd het lijncliché daarvoor op een houten blok geslagen, tegenwoordig maakt men gebruik van een metalen voet. Zo kunnen letters en lijnclichés tegelijk afgedrukt worden. Het is immers allebei hoogdruk.

Uitvinding

Het lichtgevoelige materiaal dat gebruikt wordt, is in 1839 door M. Ponton ontdekt. Het bestaat uit gelatine, eiwit of vislijm waarin ammoniumbichromaat of kaliumbichromaat is opgelost. Gelatine, eiwit en vislijm hebben allen de eigenschap in koud water op te zwellen en in warm water op te lossen. Door de toevoeging van een bichromaat gaat deze eigenschap langzaam verloren, maar bij belichting gaat dit heel snel. Gelatine, eiwit en vislijm nemen dan helemaal geen vocht meer op en zijn oplosbaar in water waardoor ze aan de plaat hechten.
            Charles Gillot heeft na 1850 metaal, dat met een lichtgevoelige laag was bedekt, door eenvoudige fotografische negatieven heen belicht en geëtst. Hieruit ontstond de lijncliché omstreeks 1870.
Verwante technieken zijn de andere soorten clichés, zoals de rastercliché.

Literatuur
Albert, August. Technischer Führer durch die Reproduktions-Verfahren und deren Bezeichnungen. Halle a. S.: Verlag von Wilhelm Knapp 1908.
Daems, G & B. Overlaet-Michiels. ‘Beschrijving van de grafische technieken’. In:  Tentoonstelling Van plaat tot prent. Grafiek uit stedelijk bezit, technisch benaderd. Catalogus. Antwerpen: 1982.

Bakker, Jopje. Tekenend voor toen. Norm en vormvan de illustratie in Nederlandse kinderboeken 1890 – 1940. Den Haag: Bibliotheek en Lektuur Centrum 1984 (geraadpleegd via http://www.dbnl.nl)

Gascoigne, Bamber. How to identify prints. A complete guide tot manual and mechanical processes from woodcut to inkjet. High Holborn: Thames & Hudson 1986.
Linden, Fons van der. Grafische technieken. De Bilt: Cantecleer 1970, p. 67 – 69.
 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

What’s this?

You are currently reading Lijncliché at PRINTING ILLUSTRATED.

meta

%d bloggers like this: